Oxytocyna co to – działanie oksytocyny podczas porodu, karmienia piersią i budowania więzi

Hasło „oxytocyna co to” jest często wpisywane przez przyszłe mamy, kobiety przygotowujące się do porodu oraz rodziców poszukujących informacji o karmieniu piersią. W języku polskim poprawna nazwa tego hormonu brzmi oksytocyna, natomiast forma „oxytocyna” pochodzi od angielskiego słowa oxytocin i jest powszechnie spotykana w wyszukiwarkach, mediach społecznościowych oraz potocznych rozmowach.

Oksytocyna jest naturalnym hormonem peptydowym i jednocześnie substancją działającą jako przekaźnik chemiczny w mózgu. Najbardziej znana jest ze swojej roli podczas porodu i karmienia piersią. Pobudza skurcze macicy, uczestniczy w mechanizmie wypływu mleka z piersi, a także wpływa na zachowania społeczne, reakcje emocjonalne i tworzenie relacji. Nie należy jednak sprowadzać jej wyłącznie do popularnego określenia „hormon miłości”. Jej działanie jest znacznie bardziej złożone i zależy od sytuacji, miejsca działania, stanu organizmu oraz obecności innych hormonów.

Naturalna oksytocyna powstaje w podwzgórzu, czyli części mózgu odpowiedzialnej między innymi za regulację procesów hormonalnych. Następnie jest transportowana do tylnego płata przysadki mózgowej, skąd może zostać uwolniona do krwiobiegu. Działa między innymi na macicę i gruczoły piersiowe, a w układzie nerwowym pełni funkcję neuroprzekaźnika lub neuromodulatora.

Oksytocyna występuje również jako lek. Syntetyczna postać hormonu może być podawana w szpitalu w celu wywołania lub wzmocnienia czynności skurczowej macicy, a także w profilaktyce i leczeniu krwotoku poporodowego. Takie zastosowanie wymaga nadzoru personelu medycznego, odpowiedniego dawkowania oraz obserwacji stanu matki i dziecka.

Oxytocyna co to znaczy i jaka forma nazwy jest poprawna?

Słowo „oxytocyna” nie jest standardową polską nazwą hormonu. W polskiej terminologii medycznej stosuje się określenie oksytocyna. Forma rozpoczynająca się od litery „x” wynika najczęściej z bezpośredniego przeniesienia angielskiego słowa oxytocin.

Obie formy są jednak rozpoznawalne przez użytkowników internetu. Osoba wpisująca w wyszukiwarce „oxytocyna co to” zazwyczaj szuka odpowiedzi na pytania:

• czym jest oksytocyna,
• kiedy organizm ją produkuje,
• jak wpływa na poród,
• czy odpowiada za rozpoczęcie laktacji,
• czym różni się naturalna oksytocyna od tej podawanej w kroplówce,
• jakie działania niepożądane może wywołać lek,
• czy oksytocyna rzeczywiście odpowiada za miłość i przywiązanie.

Nazwa hormonu pochodzi od greckich słów odnoszących się do szybkiego porodu. Odzwierciedla to jeden z jego najważniejszych efektów biologicznych, czyli pobudzanie mięśnia macicy do skurczów.

Czym dokładnie jest oksytocyna?

Oksytocyna jest niewielkim hormonem peptydowym zbudowanym z dziewięciu aminokwasów. Z tego powodu zalicza się ją do nonapeptydów. Jej cząsteczka oddziałuje z określonymi receptorami oksytocynowymi znajdującymi się w różnych częściach organizmu, między innymi w macicy, piersiach oraz układzie nerwowym.

Receptory można porównać do biologicznych „zamków”, do których pasuje określony „klucz”. Kiedy oksytocyna łączy się z receptorem, uruchamia serię reakcji wewnątrz komórki. W mięśniu macicy prowadzi to do zwiększenia stężenia wapnia w komórkach i wywołania skurczu. W piersi hormon działa na komórki otaczające pęcherzyki mleczne, dzięki czemu mleko zostaje przesunięte w kierunku przewodów mlecznych i brodawki.

Oksytocyna może działać na dwa podstawowe sposoby:

• jako hormon krążący we krwi, wpływający na narządy położone poza mózgiem,
• jako substancja sygnałowa w układzie nerwowym, modulująca zachowanie, emocje i reakcję organizmu na bodźce.

Działanie obwodowe i działanie w mózgu nie muszą przebiegać identycznie. To ważne zwłaszcza przy porównywaniu naturalnej oksytocyny z syntetycznym lekiem podawanym dożylnie.

Gdzie powstaje oksytocyna?

Oksytocyna jest produkowana przede wszystkim w podwzgórzu. Powstaje w wyspecjalizowanych komórkach nerwowych znajdujących się między innymi w jądrze przykomorowym i nadwzrokowym.

Z podwzgórza hormon transportowany jest wzdłuż wypustek komórek nerwowych do tylnego płata przysadki mózgowej. Tam jest magazynowany i uwalniany do krwi w odpowiedzi na określone bodźce.

Do najważniejszych bodźców nasilających uwalnianie oksytocyny należą:

• rozciąganie szyjki macicy podczas porodu,
• ucisk główki dziecka na drogi rodne,
• ssanie piersi przez niemowlę,
• stymulacja brodawek,
• kontakt skóra do skóry,
• dotyk i bliskość,
• aktywność seksualna i orgazm.

Wydzielanie oksytocyny często ma charakter pulsacyjny. Oznacza to, że hormon nie zawsze jest uwalniany w sposób ciągły, lecz pojawia się w kolejnych wyrzutach. Ma to szczególne znaczenie podczas porodu i karmienia piersią.

Oksytocyna a poród

Oksytocyna jest jednym z najważniejszych hormonów uczestniczących w porodzie. Pobudza komórki mięśnia macicy do skurczów, dzięki którym szyjka macicy może się skracać i rozwierać, a dziecko przemieszcza się przez kanał rodny.

Nie oznacza to jednak, że poród zależy wyłącznie od jednego hormonu. Jest on wynikiem współdziałania oksytocyny, prostaglandyn, estrogenów, hormonów stresu, receptorów w macicy oraz mechanicznych bodźców związanych z położeniem dziecka.

Jak oksytocyna wywołuje skurcze macicy?

Pod koniec ciąży zwiększa się wrażliwość macicy na działanie oksytocyny. W mięśniu macicy pojawia się więcej receptorów oksytocynowych, dzięki czemu nawet niewielkie ilości hormonu mogą wywoływać coraz skuteczniejsze skurcze.

Skurcz powoduje przesuwanie dziecka w dół i zwiększa nacisk na szyjkę macicy. Rozciąganie szyjki jest sygnałem do uwolnienia kolejnej porcji oksytocyny. Następnie pojawia się silniejszy skurcz, który jeszcze bardziej nasila ucisk.

Mechanizm ten nazywany jest dodatnim sprzężeniem zwrotnym. Reakcja wzmacnia samą siebie aż do narodzin dziecka.

Czy oksytocyna rozpoczyna poród?

Oksytocyna uczestniczy w rozpoczęciu i podtrzymywaniu czynności skurczowej, ale naturalny początek porodu jest procesem wieloczynnikowym. Nie można wskazać jednego momentu, w którym pojedynczy hormon „włącza” poród.

Znaczenie mają między innymi:

• dojrzałość dziecka,
• zmiany hormonalne w organizmie matki,
• przygotowanie szyjki macicy,
• wzrost liczby receptorów oksytocynowych,
• produkcja prostaglandyn,
• rozciągnięcie macicy,
• sygnały pochodzące z łożyska i płodu.

Dlatego naturalne stężenie oksytocyny jest tylko jednym z elementów całego mechanizmu.

Oksytocyna w kolejnych fazach porodu

W pierwszej fazie porodu hormon wspiera regularne skurcze prowadzące do rozwierania szyjki macicy. W drugiej fazie skurcze pomagają dziecku przemieszczać się przez kanał rodny.

Po urodzeniu dziecka działanie oksytocyny nadal jest bardzo ważne. Skurcze macicy pomagają oddzielić i urodzić łożysko, a następnie zacisnąć naczynia krwionośne w miejscu jego wcześniejszego przyczepu. Ogranicza to utratę krwi.

Syntetyczna oksytocyna podczas porodu

Syntetyczna oksytocyna jest lekiem chemicznie odpowiadającym naturalnemu hormonowi. Może być podawana w kroplówce dożylnej, aby wywołać skurcze albo wzmocnić czynność skurczową, gdy jest ona zbyt słaba.

Jedną z nazw handlowych syntetycznej oksytocyny jest Syntocinon. W materiałach anglojęzycznych można spotkać również nazwę Pitocin.

NHS wyjaśnia, że oksytocyna podawana dożylnie może sprawić, że skurcze staną się mocniejsze i bardziej regularne. Lek może zacząć działać stosunkowo szybko, dlatego jego dawkę zwiększa się stopniowo, obserwując reakcję macicy oraz stan dziecka.

Kiedy podaje się oksytocynę w kroplówce?

Lek może zostać zastosowany, gdy:

• poród jest indukowany, a wcześniejsze metody nie doprowadziły do regularnych skurczów,
• po odejściu wód skurcze nie rozpoczynają się lub są niewystarczające,
• czynność skurczowa słabnie w trakcie porodu,
• postęp porodu jest zbyt wolny,
• po porodzie konieczne jest wywołanie silnego obkurczenia macicy,
• istnieje ryzyko krwotoku poporodowego albo doszło już do nadmiernego krwawienia.

Syntetyczna oksytocyna nie jest podawana każdej rodzącej. Decyzję podejmuje personel medyczny na podstawie stanu kobiety, dziecka, przebiegu porodu i występujących czynników ryzyka.

Jak wygląda podawanie oksytocyny?

Lek podaje się zazwyczaj przez pompę infuzyjną, która pozwala precyzyjnie kontrolować szybkość wlewu. Początkowa dawka jest mała, a następnie może być stopniowo zwiększana do czasu uzyskania odpowiedniej liczby i siły skurczów.

W trakcie wlewu zwykle prowadzi się monitorowanie:

• częstotliwości skurczów,
• czasu ich trwania,
• tętna dziecka za pomocą KTG,
• ciśnienia i pulsu matki,
• postępu rozwierania szyjki,
• ilości podawanych płynów,
• samopoczucia rodzącej.

Ciągłe monitorowanie jest ważne, ponieważ zbyt duża dawka może spowodować nadmiernie częste lub długie skurcze.

Naturalna oksytocyna a oksytocyna z kroplówki

Naturalny hormon i syntetyczny lek mają taką samą lub bardzo podobną budowę chemiczną oraz łączą się z tymi samymi receptorami. Nie oznacza to jednak, że sposób ich działania w całym organizmie jest całkowicie identyczny.

Naturalna oksytocyna jest uwalniana z mózgu pulsacyjnie i działa zarówno obwodowo, jak i w układzie nerwowym. Syntetyczna oksytocyna podawana dożylnie trafia przede wszystkim do krwiobiegu. Nie przechodzi swobodnie przez barierę krew–mózg, dlatego jej wpływ na mózg nie jest równoważny naturalnemu wyrzutowi hormonu.

Z tego powodu określenie „sztuczna oksytocyna działa dokładnie tak samo jak naturalna” byłoby nadmiernym uproszczeniem. W obrębie macicy lek wywołuje działanie odpowiadające naturalnemu hormonowi, ale kontekst hormonalny oraz sposób uwalniania są odmienne.

Czy skurcze po oksytocynie są mocniejsze?

Skurcze wywoływane lub wzmacniane lekiem mogą stać się szybko silne, regularne i częste. Część kobiet odczuwa je jako bardziej intensywne, zwłaszcza gdy poród nie narastał stopniowo.

Nie można jednak przewidzieć doświadczenia każdej rodzącej. Odczuwanie bólu zależy między innymi od:

• dawki leku,
• etapu porodu,
• ułożenia dziecka,
• indywidualnego progu bólu,
• zmęczenia,
• wcześniejszych porodów,
• możliwości poruszania się,
• dostępnego wsparcia,
• zastosowanych metod łagodzenia bólu.

Przed rozpoczęciem wlewu warto porozmawiać z położną lub lekarzem o dostępnych metodach przeciwbólowych.

Możliwe działania niepożądane syntetycznej oksytocyny

Oksytocyna jest ważnym i często stosowanym lekiem położniczym, ale podobnie jak każdy lek może wywołać działania niepożądane. Ryzyko zależy od dawki, szybkości podawania, stanu zdrowia kobiety oraz przebiegu ciąży i porodu.

Najważniejszym powikłaniem jest nadmierna czynność skurczowa macicy, nazywana tachysystolią lub hiperstymulacją. Skurcze mogą być zbyt częste, zbyt długie albo pozostawiać dziecku za mało czasu na odpoczynek i prawidłowe utlenowanie.

W takiej sytuacji mogą pojawić się nieprawidłowości w zapisie tętna płodu. Personel może zmniejszyć dawkę leku, zatrzymać wlew, zmienić pozycję rodzącej lub podjąć inne działania medyczne.

Do możliwych działań niepożądanych należą również:

• nudności i wymioty,
• ból głowy,
• zaburzenia rytmu serca,
• spadek lub wzrost ciśnienia,
• zatrzymanie płynów,
• zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej,
• reakcja alergiczna,
• bardzo rzadko pęknięcie macicy, zwłaszcza przy obecności dodatkowych czynników ryzyka.

Lek powinien być podawany przez personel medyczny, a dawkowanie musi być dostosowane do reakcji organizmu.

Oksytocyna po porodzie

Po urodzeniu dziecka oksytocyna wywołuje skurcze macicy, które pomagają urodzić łożysko i ograniczyć krwawienie. Z tego powodu lek jest często podawany profilaktycznie w trzecim okresie porodu.

Światowa Organizacja Zdrowia wskazuje oksytocynę jako jeden z preferowanych leków obkurczających macicę stosowanych w zapobieganiu krwotokowi poporodowemu. Zalecenia WHO obejmują stosowanie oksytocyny po porodzie w odpowiedniej dawce i drodze podania dobranej do sytuacji klinicznej.

Dlaczego macica musi się obkurczyć?

Po oddzieleniu łożyska w ścianie macicy pozostają otwarte naczynia krwionośne. Skurcz mięśnia macicy zaciska je mechanicznie, ograniczając krwawienie.

Jeżeli macica pozostaje wiotka, może dojść do atonii macicy, będącej jedną z najczęstszych przyczyn krwotoku poporodowego. W takiej sytuacji oksytocyna może zostać zastosowana jako element leczenia.

Oksytocyna po cesarskim cięciu

Lek może być stosowany również po cesarskim cięciu. Po wydobyciu dziecka i łożyska pomaga obkurczyć macicę oraz zmniejszyć utratę krwi.

Droga podania i dawkowanie mogą różnić się od schematu stosowanego po porodzie drogami natury. Decyzje podejmuje zespół medyczny odpowiedzialny za operację.

Oksytocyna a karmienie piersią

Oksytocyna pełni podstawową rolę w wypływie mleka z piersi. Nie jest jednak hormonem bezpośrednio odpowiedzialnym za produkowanie mleka. Za wytwarzanie pokarmu w dużej mierze odpowiada prolaktyna, natomiast oksytocyna umożliwia przesunięcie mleka z pęcherzyków mlecznych do przewodów.

Proces ten nazywa się odruchem wypływu mleka, odruchem oksytocynowym albo wypływem pokarmu.

Jak działa odruch oksytocynowy?

Kiedy dziecko zaczyna ssać pierś, receptory czuciowe znajdujące się w brodawce i otoczce przesyłają sygnał do mózgu. Przysadka uwalnia oksytocynę, która dociera z krwią do piersi.

Hormon powoduje skurcz komórek mioepitelialnych otaczających pęcherzyki mleczne. Mleko jest wypychane do przewodów i może wypłynąć przez brodawkę.

Odruch może pojawić się kilka razy podczas jednego karmienia, choć kobieta nie zawsze go wyraźnie odczuwa.

Jak można odczuwać wypływ mleka?

Niektóre kobiety odczuwają:

• mrowienie w piersi,
• napięcie lub delikatny ból,
• nagłe wypływanie mleka,
• kapanie z drugiej piersi,
• wzmożone pragnienie,
• skurcze macicy we wczesnym połogu.

Brak wyraźnego mrowienia nie oznacza, że oksytocyna nie działa. U wielu mam wypływ przebiega bez charakterystycznych odczuć.

Oksytocyna a skurcze macicy podczas karmienia

Podczas przystawiania dziecka do piersi uwalniana jest oksytocyna, która działa nie tylko na gruczoły piersiowe, ale również na macicę. W pierwszych dniach po porodzie kobieta może odczuwać skurcze w dole brzucha, szczególnie podczas karmienia.

Są to tak zwane bóle poporodowe lub skurcze obkurczające. Mogą być wyraźniejsze po kolejnych porodach. Zwykle oznaczają, że macica stopniowo wraca do mniejszych rozmiarów.

Co może hamować wypływ mleka?

Produkcja mleka i jego wypływ to dwa różne procesy. Pierś może zawierać pokarm, ale silny stres, ból lub napięcie mogą chwilowo utrudniać odruch oksytocynowy.

Na wypływ mogą niekorzystnie wpływać:

• silny lęk,
• ból,
• poczucie zagrożenia,
• zimno,
• zawstydzenie,
• brak prywatności,
• duże zmęczenie,
• pośpiech,
• niekomfortowa pozycja,
• trudności z prawidłowym uchwyceniem piersi.

Nie oznacza to, że stres „zatrzymuje laktację” na stałe. Częściej powoduje przejściowe opóźnienie lub osłabienie wypływu.

Pomóc może spokojne otoczenie, kontakt z dzieckiem, wygodna pozycja, ciepły okład, łagodny masaż piersi oraz kilka spokojnych oddechów.

Oksytocyna a kontakt skóra do skóry

Kontakt skóra do skóry po porodzie wspiera adaptację noworodka i może ułatwiać rozpoczęcie karmienia piersią. Dotyk, zapach dziecka, jego ruchy oraz stymulacja brodawki sprzyjają uwalnianiu oksytocyny.

Bliskość może również pomagać rodzicowi w uspokojeniu się i skupieniu na sygnałach dziecka. Nie należy jednak traktować konkretnego poziomu oksytocyny jako miary jakości więzi.

Jeżeli kontakt skóra do skóry nie był możliwy bezpośrednio po porodzie, nie oznacza to, że więź została utracona albo nie może się prawidłowo rozwinąć. Relacja powstaje stopniowo poprzez codzienną opiekę, reagowanie na potrzeby, dotyk, głos, karmienie i wspólnie spędzany czas.

Oksytocyna jako hormon miłości

Oksytocyna bywa popularnie nazywana „hormonem miłości”, „hormonem przytulania” albo „hormonem więzi”. Określenia te są atrakcyjne, ale bardzo upraszczają jej działanie.

Badania wskazują, że oksytocyna uczestniczy w regulacji zachowań społecznych, przywiązania, rozpoznawania sygnałów emocjonalnych oraz reakcji na stres. Jej wpływ nie jest jednak zawsze jednoznacznie pozytywny. Zależy od kontekstu, wcześniejszych doświadczeń, relacji z drugą osobą i indywidualnych cech psychicznych.

Oksytocyna nie jest chemicznym odpowiednikiem miłości. Nie można powiedzieć, że wyższy poziom automatycznie oznacza większą zdolność do kochania, a niższy świadczy o braku więzi.

Oksytocyna a zaufanie

Część eksperymentów sugerowała, że oksytocyna może wpływać na zaufanie oraz interpretowanie zachowań innych osób. Efekty nie są jednak jednakowe w każdej sytuacji.

Hormon może nasilać uwagę kierowaną na sygnały społeczne. Jeżeli sytuacja jest bezpieczna, może to wspierać bliskość. Jeżeli jednak człowiek postrzega otoczenie jako zagrożenie, zwiększona wrażliwość społeczna nie musi prowadzić do zaufania.

Oksytocyna a empatia

Oksytocyna jest również łączona z empatią, ale nie działa jak prosty „przełącznik współczucia”. Reakcja może zależeć od tego, kogo człowiek uznaje za osobę bliską, a kogo za obcą.

Dlatego określenie „hormon miłości” powinno być traktowane jako skrót popularnonaukowy, a nie pełna definicja biologicznego działania oksytocyny.

Oksytocyna u kobiet i mężczyzn

Oksytocyna występuje zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn. Nie jest wyłącznie hormonem ciąży i porodu.

U obu płci może uczestniczyć w:

• reakcjach społecznych,
• przywiązaniu,
• aktywności seksualnej,
• orgazmie,
• regulowaniu stresu,
• relacjach partnerskich,
• zachowaniach rodzicielskich.

U kobiet jej szczególna rola wiąże się dodatkowo ze skurczami macicy i wypływem mleka. U mężczyzn oksytocyna może wpływać między innymi na reakcje seksualne i funkcjonowanie układu rozrodczego, choć mechanizmy te są nadal przedmiotem badań.

Oksytocyna a seks i orgazm

Stężenie oksytocyny może zwiększać się podczas bliskości fizycznej, dotyku i aktywności seksualnej. Wyrzut hormonu obserwuje się również w związku z orgazmem.

Oksytocyna może uczestniczyć w skurczach mięśni układu rozrodczego oraz w emocjonalnej reakcji na bliskość. Nie oznacza to jednak, że każda aktywność seksualna prowadzi do trwałej więzi albo że relację można wyjaśnić wyłącznie działaniem jednego hormonu.

Na ludzką seksualność wpływają jednocześnie:

• dopamina,
• serotonina,
• endorfiny,
• hormony płciowe,
• poczucie bezpieczeństwa,
• stan emocjonalny,
• jakość relacji,
• wcześniejsze doświadczenia.

Oksytocyna a stres

Oksytocyna może w określonych warunkach łagodzić reakcję stresową i wspierać poczucie bezpieczeństwa. Dotyk, obecność bliskiej osoby i spokojny kontakt społeczny mogą oddziaływać na układ nerwowy poprzez kilka mechanizmów, w tym szlaki związane z oksytocyną.

Nie należy jednak uznawać oksytocyny za naturalny lek przeciwlękowy działający tak samo u każdego człowieka. Reakcja zależy od sytuacji i indywidualnych cech.

Silny stres może jednocześnie utrudniać naturalny wypływ mleka i wpływać na przebieg porodu. Nie oznacza to, że rodząca lub karmiąca kobieta jest odpowiedzialna za problemy dlatego, że „nie potrafi się rozluźnić”. Stres jest reakcją biologiczną, a jego źródłem może być ból, choroba, brak wsparcia, wcześniejsza trauma lub nieprzewidywalny przebieg wydarzeń.

Niedobór oksytocyny

Pojęcie „niedoboru oksytocyny” jest często używane w popularnych artykułach, ale w codziennej praktyce nie funkcjonuje tak samo jak niedobór hormonów tarczycy czy insuliny.

Nie istnieje prosty, rutynowo wykonywany test, który pozwalałby na podstawie pojedynczej próbki krwi stwierdzić, że ktoś ma za mało oksytocyny i z tego powodu doświadcza problemów emocjonalnych albo trudności w relacjach.

Stężenie hormonu może szybko się zmieniać, zależy od sposobu pobrania i przechowywania próbki, pory pomiaru oraz aktualnych bodźców. Wynik z krwi nie musi również odzwierciedlać działania oksytocyny w mózgu.

Nie należy samodzielnie diagnozować „niedoboru oksytocyny” na podstawie:

• braku potrzeby przytulania,
• trudności w relacji,
• obniżonego nastroju,
• problemów z karmieniem piersią,
• wolnego postępu porodu,
• braku natychmiastowej więzi z dzieckiem.

Każda z tych sytuacji może mieć wiele innych przyczyn.

Czy można zbadać poziom oksytocyny?

Oksytocynę można oznaczać w badaniach naukowych oraz niektórych specjalistycznych laboratoriach, ale nie jest to standardowe badanie diagnostyczne wykonywane rutynowo u zdrowych osób.

Jednorazowy pomiar ma ograniczoną wartość, ponieważ oksytocyna jest wydzielana pulsacyjnie i szybko rozkładana. Ponadto stężenie we krwi nie musi odpowiadać jej aktywności w układzie nerwowym.

Osoba mająca problem z porodem, laktacją, nastrojem lub budowaniem więzi zazwyczaj potrzebuje oceny całej sytuacji, a nie wyłącznie poziomu jednego hormonu.

Jak naturalnie zwiększyć oksytocynę?

Nie istnieje jedna metoda gwarantująca określony wzrost stężenia oksytocyny. Można jednak wspierać warunki, które u wielu osób sprzyjają jej naturalnemu uwalnianiu.

Mogą to być:

• bezpieczny dotyk,
• przytulanie za zgodą obu osób,
• spokojny kontakt z dzieckiem,
• karmienie piersią lub odciąganie pokarmu,
• masaż,
• aktywność seksualna,
• rozmowa z bliską osobą,
• kontakt ze zwierzęciem,
• poczucie bezpieczeństwa,
• wspólne spędzanie czasu.

Nie każda z tych czynności będzie komfortowa dla każdego człowieka. Dotyk nie powinien być narzucany, zwłaszcza osobom po traumie lub takim, które go nie lubią.

Oksytocyna przed porodem

W internecie można znaleźć porady dotyczące stymulacji brodawek, seksu, masażu czy przytulania jako sposobów na wywołanie porodu. Metody te mogą wpływać na uwalnianie oksytocyny, ale nie powinny być stosowane bez uwzględnienia wieku ciąży, stanu szyjki, położenia dziecka i możliwych przeciwwskazań.

Stymulacja brodawek może nasilać skurcze macicy. Przed próbą naturalnego pobudzania porodu należy skonsultować się z położną lub lekarzem, szczególnie w ciąży wysokiego ryzyka, po przebytych operacjach macicy albo przy nieprawidłowym położeniu łożyska.

Oksytocyna w sprayu do nosa

Donosowa oksytocyna jest badana pod kątem wpływu na zachowania społeczne, wybrane zaburzenia psychiczne i neurologiczne. Wyniki badań nie uzasadniają jednak traktowania jej jako uniwersalnego środka poprawiającego relacje, nastrój, empatię czy życie seksualne.

Preparaty reklamowane w internecie jako „spray miłości” mogą mieć niepewny skład, jakość i dawkowanie. Oksytocyna jest substancją biologicznie aktywną, dlatego nie powinna być używana bez wskazań i nadzoru medycznego.

Nie należy stosować preparatu w celu:

• zwiększenia atrakcyjności,
• zdobycia zaufania innej osoby,
• wzmocnienia więzi w związku,
• samodzielnego leczenia depresji,
• poprawienia empatii,
• przyspieszenia porodu,
• pobudzenia laktacji bez rozpoznania przyczyny trudności.

Czy oksytocyna może pomóc w laktacji?

Ponieważ oksytocyna uruchamia wypływ pokarmu, jej syntetyczna postać była rozważana lub wykorzystywana w niektórych sytuacjach związanych z zaburzonym odruchem wypływu. Nie jest jednak standardowym rozwiązaniem każdego problemu z karmieniem piersią.

Jeżeli dziecko otrzymuje za mało mleka, przyczyną może być:

• nieprawidłowy uchwyt piersi,
• zbyt rzadkie karmienia,
• niewystarczające opróżnianie piersi,
• źle dobrany lejek laktatora,
• trudności oralne dziecka,
• wcześniactwo,
• ból,
• choroba matki lub dziecka,
• ograniczona produkcja mleka,
• zahamowany wypływ,
• nieefektywne ssanie.

Podawanie oksytocyny bez oceny przyczyny mogłoby nie rozwiązać problemu. W pierwszej kolejności warto ocenić technikę karmienia, przyrost masy ciała, liczbę mokrych pieluszek i efektywność pobierania pokarmu.

Oksytocyna a prolaktyna

Oksytocyna i prolaktyna współpracują podczas karmienia piersią, ale pełnią inne funkcje.

Prolaktyna odpowiada przede wszystkim za produkcję mleka, natomiast oksytocyna odpowiada za jego wypływ.

Ssanie piersi wysyła do mózgu sygnał prowadzący do uwolnienia obu hormonów. Prolaktyna wspiera wytwarzanie pokarmu na kolejne karmienie, a oksytocyna pozwala dziecku otrzymać mleko znajdujące się już w piersi.

Możliwa jest więc sytuacja, w której mleko jest produkowane, ale wypływ jest chwilowo utrudniony. Możliwe jest także sprawne działanie odruchu oksytocynowego przy zbyt małej produkcji pokarmu. Dlatego problemy laktacyjne wymagają indywidualnej oceny.

Oksytocyna a więź z dzieckiem

Oksytocyna uczestniczy w procesach związanych z zachowaniami rodzicielskimi i wrażliwością na sygnały dziecka. Nie jest jednak jedynym czynnikiem decydującym o więzi.

Nie każda mama czuje natychmiastową falę miłości po porodzie. Po trudnym porodzie może dominować zmęczenie, ból, oszołomienie albo lęk. Podobnie rodzic niekarmiący piersią może stworzyć z dzieckiem głęboką i bezpieczną relację.

Więź rozwija się poprzez:

• powtarzalną opiekę,
• reagowanie na płacz,
• karmienie w dowolny bezpieczny sposób,
• noszenie i dotyk,
• mówienie do dziecka,
• kontakt wzrokowy,
• uspokajanie,
• obecność i przewidywalność.

Karmienie piersią może wspierać wydzielanie oksytocyny, ale nie jest warunkiem miłości ani prawidłowej więzi.

Oksytocyna a depresja poporodowa

Zależności między oksytocyną a depresją poporodową są badane, lecz nie można sprowadzić tego zaburzenia do niedoboru jednego hormonu.

Depresja poporodowa może wiązać się z:

• gwałtownymi zmianami hormonalnymi,
• wcześniejszymi zaburzeniami nastroju,
• traumatycznym porodem,
• brakiem snu,
• przewlekłym bólem,
• trudnościami w karmieniu,
• izolacją,
• brakiem wsparcia,
• problemami zdrowotnymi dziecka,
• obciążeniami rodzinnymi i finansowymi.

Objawy takie jak utrzymujący się smutek, brak energii, poczucie beznadziei, silny lęk, trudność w funkcjonowaniu albo myśli o zrobieniu krzywdy sobie lub dziecku wymagają pilnego kontaktu ze specjalistą. Nie należy próbować leczyć ich suplementami lub preparatami mającymi rzekomo zwiększać oksytocynę.

Oksytocyna a cesarskie cięcie

Cesarskie cięcie może wpływać na hormonalny przebieg porodu, szczególnie gdy wykonywane jest przed rozpoczęciem spontanicznej czynności skurczowej. Nie oznacza to jednak, że po cesarskim cięciu organizm nie produkuje oksytocyny albo że więź i laktacja nie mogą rozwijać się prawidłowo.

Po operacji oksytocyna może zostać podana dożylnie, aby pobudzić obkurczanie macicy. Naturalne uwalnianie hormonu może być wspierane przez kontakt skóra do skóry, ssanie piersi, odciąganie pokarmu i bliskość z dzieckiem, o ile stan zdrowia na to pozwala.

Trudniejsze rozpoczęcie karmienia po cesarskim cięciu może wynikać z wielu czynników, takich jak:

• ból pooperacyjny,
• ograniczenie ruchu,
• opóźniony kontakt z dzieckiem,
• obrzęki,
• utrata krwi,
• stres,
• senność dziecka,
• trudność w dobraniu pozycji.

Nie jest to dowód na trwały „brak oksytocyny”.

Oksytocyna a poród przedwczesny

Oksytocyna pobudza skurcze macicy, dlatego działanie jej receptorów ma znaczenie również w przypadku zagrażającego porodu przedwczesnego.

Atosiban jest lekiem blokującym receptory oksytocynowe. Może zmniejszać częstotliwość skurczów i rozluźniać macicę, dzięki czemu w określonych sytuacjach stosuje się go w celu opóźnienia porodu przedwczesnego. EMA opisuje atosiban jako antagonistę naturalnej oksytocyny, który hamuje jej działanie na macicę.

Nie każda czynność skurczowa wymaga takiego leczenia. Decyzja zależy między innymi od tygodnia ciąży, stanu szyjki macicy, kondycji dziecka i obecności przeciwwskazań.

Czy oksytocyna może być niebezpieczna?

Naturalna oksytocyna jest fizjologicznym hormonem potrzebnym organizmowi. Ryzyko kliniczne dotyczy przede wszystkim podawania leku w nieodpowiedniej dawce lub niewłaściwej sytuacji.

Dożylna oksytocyna może być bezpiecznie stosowana w szpitalu, gdy:

• istnieją wskazania medyczne,
• dawka jest zwiększana stopniowo,
• monitorowane są skurcze i tętno dziecka,
• personel może szybko zmienić lub przerwać wlew,
• uwzględniono przeciwwskazania.

Szczególnej ostrożności wymagają między innymi kobiety z blizną na macicy, nieprawidłowym położeniem dziecka, przeszkodą porodową albo zwiększonym ryzykiem pęknięcia macicy.

Mity dotyczące oksytocyny

Wokół oksytocyny narosło wiele uproszczeń, które mogą prowadzić do nieporozumień.

Oksytocyna zawsze wywołuje poród

Podanie leku nie zawsze prowadzi natychmiast do porodu. Skuteczność zależy między innymi od dojrzałości szyjki macicy, reakcji organizmu i sytuacji położniczej.

Oksytocyna jest wyłącznie hormonem kobiet

Hormon występuje u obu płci i uczestniczy również w zachowaniach społecznych, reakcjach seksualnych i regulacji stresu.

Wysoka oksytocyna oznacza silną miłość

Relacje międzyludzkie nie mogą być mierzone stężeniem jednego hormonu. Miłość obejmuje emocje, doświadczenia, zachowania i świadome decyzje.

Karmienie piersią jest jedynym sposobem budowania więzi

Karmienie może wspierać wydzielanie oksytocyny, ale więź powstaje również podczas karmienia butelką, noszenia, przytulania, przewijania, rozmowy i reagowania na potrzeby dziecka.

Wystarczy się rozluźnić, aby poród ruszył

Poczucie bezpieczeństwa może wspierać fizjologię porodu, ale brak postępu nie jest winą rodzącej. Przyczyną mogą być czynniki położnicze niezależne od nastawienia psychicznego.

Syntetyczna oksytocyna i naturalna działają identycznie

Obie substancje oddziałują na receptory oksytocynowe, ale różnią się sposobem dostarczania do organizmu oraz wpływem na ośrodkowy układ nerwowy.

Oxytocyna co to w praktyce dla kobiety w ciąży?

Dla kobiety przygotowującej się do porodu oksytocyna jest przede wszystkim hormonem uczestniczącym w skurczach macicy oraz fizjologicznym przebiegu porodu. Warto wiedzieć, że ta sama nazwa może oznaczać zarówno hormon naturalnie produkowany przez organizm, jak i lek stosowany w szpitalu.

Jeżeli personel proponuje wlew z oksytocyną, można zapytać:

• dlaczego lek jest zalecany,
• jaki jest cel podania,
• czy istnieją inne możliwości,
• jak będzie zwiększana dawka,
• jak będzie monitorowane dziecko,
• jakie są potencjalne korzyści i ryzyka,
• kiedy wlew zostanie zmniejszony lub zatrzymany,
• jakie metody łagodzenia bólu są dostępne.

Świadoma zgoda nie oznacza samodzielnego podejmowania decyzji medycznych bez wiedzy specjalistycznej. Oznacza możliwość otrzymania zrozumiałej informacji i uczestniczenia w wyborze postępowania.

Oxytocyna co to dla mamy karmiącej piersią?

Podczas karmienia oksytocyna odpowiada za uruchomienie wypływu mleka. Jeżeli mama czuje, że pierś jest pełna, ale mleko nie wypływa łatwo, warto zwrócić uwagę na warunki karmienia i sposób ssania dziecka.

Pomocne mogą być:

• spokojna pozycja,
• kontakt skóra do skóry,
• ogrzanie piersi,
• delikatny masaż,
• patrzenie na dziecko podczas odciągania,
• poprawienie uchwytu piersi,
• ograniczenie bólu,
• dobranie prawidłowego lejka laktatora.

Jeżeli dziecko słabo przybiera na wadze, ma mało mokrych pieluszek albo karmienie jest bolesne, nie należy zakładać, że problem wynika wyłącznie z oksytocyny. Potrzebna może być ocena pediatry, położnej lub doradcy laktacyjnego.

Oxytocyna co to – znaczenie hormonu na różnych etapach życia

Oksytocyna kojarzona jest przede wszystkim z ciążą, ale jej działanie nie kończy się po połogu. Uczestniczy w wielu procesach fizjologicznych i społecznych przez całe życie.

Jej znaczenie widoczne jest między innymi w:

• porodzie,
• obkurczaniu macicy,
• ochronie przed nadmiernym krwawieniem,
• wypływie mleka,
• zachowaniach rodzicielskich,
• bliskości fizycznej,
• aktywności seksualnej,
• reakcji na dotyk,
• regulacji wybranych zachowań społecznych.

Nie oznacza to, że oksytocyna samodzielnie steruje człowiekiem. Działa w sieci połączeń z innymi hormonami, neuroprzekaźnikami, doświadczeniami i wpływami środowiska.

Najważniejsze informacje o oksytocynie

Oksytocyna jest naturalnym hormonem i neuropeptydem produkowanym w podwzgórzu oraz uwalnianym do krwi przez tylny płat przysadki. Jej najbardziej znane funkcje obejmują wywoływanie skurczów macicy i uruchamianie wypływu mleka.

W położnictwie syntetyczna oksytocyna może być stosowana do indukcji lub wzmocnienia porodu, a także do zapobiegania i leczenia krwotoku poporodowego. Lek podawany jest w warunkach medycznych, ponieważ zbyt intensywna czynność skurczowa może stanowić zagrożenie dla matki lub dziecka.

Oksytocyna wpływa również na zachowania społeczne i reakcje emocjonalne, ale popularne określenie „hormon miłości” nie oddaje całej złożoności jej działania. Nie można za pomocą jednego hormonu wyjaśnić miłości, empatii, więzi rodzicielskiej ani jakości relacji.

Hasło „oxytocyna co to” odnosi się więc do substancji, która pełni kilka ważnych funkcji jednocześnie: pomaga dziecku przyjść na świat, wspiera obkurczanie macicy, umożliwia wypływ pokarmu i uczestniczy w regulowaniu zachowań związanych z bliskością. Jej naturalne działanie jest fizjologiczną częścią funkcjonowania organizmu, natomiast stosowanie syntetycznej oksytocyny powinno odbywać się wyłącznie pod kontrolą personelu medycznego.