Zapłodnienie – przebieg, objawy, czas trwania i pierwsze etapy rozwoju zarodka

Zapłodnienie jest jednym z najważniejszych procesów biologicznych prowadzących do powstania ciąży. Dochodzi do niego wtedy, gdy plemnik łączy się z dojrzałą komórką jajową, tworząc pierwszą komórkę nowego organizmu – zygotę. Zwykle odbywa się to w jajowodzie, a nie w macicy. W kolejnych dniach zapłodniona komórka intensywnie się dzieli, przemieszcza w kierunku jamy macicy i może zagnieździć się w odpowiednio przygotowanym endometrium.

Choć samo zapłodnienie jest wydarzeniem zachodzącym na poziomie komórkowym, jego powodzenie zależy od wielu wcześniejszych etapów. Konieczne są między innymi dojrzewanie pęcherzyka jajnikowego, owulacja, obecność zdolnych do ruchu plemników, drożność jajowodów oraz prawidłowe warunki hormonalne. Nawet po połączeniu komórki jajowej z plemnikiem zarodek musi jeszcze prawidłowo się rozwijać i dotrzeć do macicy.

W języku potocznym pojęcia „zapłodnienie”, „poczęcie”, „implantacja” i „początek ciąży” bywają stosowane zamiennie. Biologicznie opisują jednak różne etapy. Zapłodnienie oznacza połączenie gamet, natomiast implantacja jest procesem zagnieżdżania się rozwijającego zarodka w błonie śluzowej macicy. Pomiędzy tymi wydarzeniami mija zwykle kilka dni.

Na czym polega zapłodnienie

Zapłodnienie polega na połączeniu żeńskiej komórki rozrodczej, czyli komórki jajowej, z męską komórką rozrodczą – plemnikiem. Każda z gamet zawiera pojedynczy zestaw chromosomów. Po ich połączeniu powstaje zygota mająca pełny, podwójny zestaw materiału genetycznego.

Proces ten nie ogranicza się do prostego „wejścia plemnika do komórki jajowej”. Jest to wieloetapowa sekwencja obejmująca dotarcie plemników do jajowodu, ich przygotowanie do zapłodnienia, rozpoznanie osłon komórki jajowej, reakcję akrosomalną, przeniknięcie przez osłonkę przejrzystą, połączenie błon obu komórek oraz aktywację komórki jajowej.

Po wniknięciu jednego plemnika w komórce jajowej zachodzą zmiany utrudniające przedostanie się kolejnych. Jest to ważne, ponieważ prawidłowy rozwój wymaga połączenia materiału genetycznego jednej komórki jajowej i jednego plemnika.

Czym jest zygota

Zygota jest pierwszą komórką powstałą po połączeniu gamet. Zawiera materiał genetyczny pochodzący od obojga rodziców biologicznych i rozpoczyna serię podziałów komórkowych.

Przez pierwsze godziny po zapłodnieniu zygota pozostaje pojedynczą komórką. Następnie dzieli się na dwie, cztery, osiem i kolejne komórki. Podziały te określa się jako bruzdkowanie. Około trzeciego dnia może powstać morula – skupisko kilkunastu komórek przypominające wyglądem owoc morwy.

Gdzie dochodzi do zapłodnienia

Do naturalnego zapłodnienia najczęściej dochodzi w jajowodzie, zwykle w jego szerszej części określanej jako bańka jajowodu. Po owulacji komórka jajowa jest przechwytywana przez strzępki jajowodu i przesuwa się w jego kierunku. Plemniki muszą natomiast pokonać drogę z pochwy przez szyjkę i jamę macicy do jajowodu.

Zapłodnienie nie zachodzi więc zazwyczaj bezpośrednio w macicy. Macica staje się kluczowa kilka dni później, kiedy rozwijający się zarodek dociera do jej jamy i rozpoczyna implantację.

Drożność jajowodów ma duże znaczenie dla naturalnego poczęcia. Blizny, zrosty, przebyte stany zapalne, endometrioza lub wcześniejsze operacje mogą utrudniać spotkanie gamet albo transport zarodka.

Co musi wydarzyć się przed zapłodnieniem

Aby mogło dojść do zapłodnienia, musi zostać spełnionych kilka podstawowych warunków. Potrzebna jest dojrzała komórka jajowa, odpowiednia liczba sprawnych plemników oraz możliwość ich spotkania w obrębie jajowodu.

Dojrzewanie komórki jajowej

Na początku cyklu miesiączkowego w jajniku zaczyna rozwijać się kilka pęcherzyków. Zwykle jeden z nich uzyskuje przewagę i staje się pęcherzykiem dominującym. W jego wnętrzu dojrzewa komórka jajowa.

Proces ten jest regulowany hormonalnie, między innymi przez hormon folikulotropowy, estrogeny i hormon luteinizujący. Rosnące stężenie estrogenów wpływa również na rozbudowę błony śluzowej macicy, która przygotowuje się na możliwość implantacji zarodka.

Owulacja

Owulacja jest momentem uwolnienia dojrzałej komórki jajowej z jajnika. W popularnym, 28-dniowym modelu cyklu często przypada około 14. dnia, ale nie oznacza to, że każda kobieta owuluje dokładnie wtedy. Termin może zmieniać się między cyklami, a długość cyklu nie zawsze jest stała.

Po owulacji komórka jajowa trafia do jajowodu. Jej zdolność do zapłodnienia jest krótka – zwykle wynosi około 12–24 godzin. Z tego powodu do spotkania z plemnikiem musi dojść stosunkowo szybko.

Wędrówka plemników

Po wytrysku nasienie trafia do pochwy. Plemniki zaczynają przemieszczać się w kierunku szyjki macicy, przechodzą przez jamę macicy i docierają do jajowodów.

Większość plemników nie pokonuje całej drogi. Część pozostaje w pochwie, część zostaje zatrzymana w śluzie szyjkowym, a kolejne tracą zdolność ruchu. Do okolicy komórki jajowej dociera jedynie niewielki odsetek plemników obecnych początkowo w nasieniu.

W okresie płodnym śluz szyjkowy staje się bardziej przezroczysty, rozciągliwy i śliski. Ułatwia plemnikom przeżycie oraz przechodzenie przez szyjkę. Obserwacja takich zmian może pomagać w rozpoznawaniu dni o zwiększonej płodności.

Ile czasu plemniki mogą przeżyć w drogach rodnych

Plemniki mogą zachować zdolność do zapłodnienia przez kilka dni. Najczęściej mówi się o około trzech dniach, jednak w sprzyjającym śluzie szyjkowym niektóre mogą przetrwać nawet do pięciu dni.

Oznacza to, że do zapłodnienia może dojść również wtedy, gdy stosunek odbył się kilka dni przed owulacją. Plemniki mogą „oczekiwać” w drogach rodnych na uwolnienie komórki jajowej.

Zdolność przeżycia zależy między innymi od:

• jakości nasienia,
• ruchliwości plemników,
• warunków panujących w śluzie szyjkowym,
• fazy cyklu,
• obecności infekcji lub zaburzeń w obrębie dróg rodnych.

Poza organizmem przeżywalność plemników zależy od środowiska. Na suchej powierzchni szybko tracą ruchliwość, natomiast w odpowiednio przygotowanych warunkach laboratoryjnych można je przechowywać znacznie dłużej, w tym w postaci zamrożonej.

Kiedy jest największa szansa na zapłodnienie

Największe prawdopodobieństwo zapłodnienia występuje w okresie określanym jako okno płodne. Obejmuje ono zwykle około pięciu dni przed owulacją, dzień owulacji i krótki okres po jej wystąpieniu.

Tak szerokie okno wynika z różnicy między przeżywalnością plemników a komórki jajowej. Plemniki mogą pozostawać zdolne do zapłodnienia przez kilka dni, podczas gdy komórka jajowa zachowuje tę zdolność przez mniej więcej dobę.

Największa szansa pojawia się zazwyczaj wtedy, gdy sprawne plemniki są już obecne w jajowodzie w chwili owulacji. Z tego powodu współżycie dzień lub dwa przed uwolnieniem komórki jajowej może być równie skuteczne, a czasem skuteczniejsze niż próba trafienia dokładnie w moment owulacji.

Czy stosunek musi odbyć się dokładnie w dzień owulacji

Nie. Ze względu na zdolność plemników do wielodniowego przeżycia stosunek nie musi odbywać się dokładnie w dniu owulacji.

Przy regularnych staraniach o ciążę zwykle nie ma potrzeby ograniczania współżycia do jednego wyznaczonego dnia. ACOG wskazuje, że okno płodne obejmuje około sześciu dni, a współżycie co dzień lub co drugi dzień w tym okresie daje plemnikom szansę na obecność w drogach rodnych przed owulacją.

Zbyt silne koncentrowanie się na jednej dacie może zwiększać stres i prowadzić do pomijania wcześniejszych dni płodnych.

Jak rozpoznać owulację

Nie istnieje domowy sposób pozwalający ze stuprocentową pewnością wskazać dokładną godzinę uwolnienia komórki jajowej. Można jednak obserwować zmiany sugerujące zbliżającą się lub przebytą owulację.

Śluz szyjkowy

W dniach płodnych śluz staje się zwykle bardziej obfity, przejrzysty i rozciągliwy. Często porównuje się go do surowego białka jaja. Jego zadaniem jest ułatwienie plemnikom przechodzenia przez szyjkę macicy.

Po owulacji, pod wpływem progesteronu, śluz zwykle gęstnieje i staje się mniej przepuszczalny.

Testy owulacyjne

Domowe testy owulacyjne wykrywają wzrost stężenia hormonu luteinizującego w moczu. Dodatni wynik sugeruje, że owulacja prawdopodobnie zbliża się, ale nie potwierdza, że pęcherzyk rzeczywiście pękł.

U kobiet z niektórymi zaburzeniami hormonalnymi, w tym zespołem policystycznych jajników, wyniki mogą być trudniejsze do interpretacji.

Temperatura podstawowa

Po owulacji progesteron powoduje niewielkie podwyższenie podstawowej temperatury ciała. Regularne pomiary mogą potwierdzać, że owulacja prawdopodobnie już się odbyła, ale nie przewidują jej z odpowiednim wyprzedzeniem.

Temperaturę mierzy się codziennie po przebudzeniu, przed wstaniem z łóżka, najlepiej o podobnej porze i tym samym termometrem. Na wynik wpływają między innymi infekcje, niewyspanie, alkohol, praca zmianowa i zmiana godziny pomiaru.

Monitoring USG

Najbardziej bezpośrednią metodą obserwowania dojrzewania pęcherzyka jest monitoring ultrasonograficzny. Lekarz może ocenić wzrost pęcherzyka dominującego, grubość endometrium i cechy sugerujące przebytą owulację.

Monitoring stosuje się między innymi podczas diagnostyki niepłodności, stymulacji owulacji i przygotowania do inseminacji.

Jak przebiega zapłodnienie krok po kroku

Zapłodnienie jest procesem obejmującym wiele kolejnych etapów. Każdy z nich musi przebiec prawidłowo, aby mogła powstać zygota.

Kapacytacja plemników

Plemniki po opuszczeniu organizmu mężczyzny nie są jeszcze w pełni gotowe do zapłodnienia. W żeńskich drogach rodnych przechodzą proces określany jako kapacytacja.

W jego trakcie zmieniają się właściwości błony komórkowej plemnika i sposób jego poruszania. Dzięki temu może on odpowiedzieć na sygnały pochodzące z otoczenia komórki jajowej i przejść reakcję akrosomalną.

Dotarcie do komórki jajowej

Plemniki poruszają się przy pomocy witki. Ich transport wspierają również skurcze mięśni macicy i jajowodów oraz warunki panujące w śluzie.

W pobliżu komórki jajowej plemniki muszą przedostać się przez warstwę otaczających ją komórek i dotrzeć do osłonki przejrzystej.

Reakcja akrosomalna

Akrosom jest strukturą znajdującą się w przedniej części główki plemnika. Zawiera substancje uczestniczące w przechodzeniu przez osłony komórki jajowej.

Kontakt z osłonką przejrzystą może uruchomić reakcję akrosomalną. Umożliwia ona plemnikowi przeniknięcie przez zewnętrzne warstwy otaczające komórkę jajową.

Połączenie błon komórkowych

Po dotarciu do właściwej błony komórki jajowej dochodzi do związania i połączenia błon gamet. Materiał plemnika zostaje wprowadzony do wnętrza komórki jajowej.

Zdarzenie to aktywuje komórkę jajową i rozpoczyna serię zmian chemicznych oraz strukturalnych.

Blok przeciwko kolejnym plemnikom

Po połączeniu z pierwszym plemnikiem komórka jajowa zmienia właściwości osłony, utrudniając dostęp kolejnym. Chroni to przed polispermą, czyli zapłodnieniem przez więcej niż jeden plemnik.

Połączenie materiału genetycznego

Materiał genetyczny komórki jajowej i plemnika zostaje uporządkowany w dwóch przedjądrzach. Następnie dochodzi do przygotowania pierwszego podziału zygoty.

Cała sekwencja zapłodnienia może trwać wiele godzin i jest zwykle zakończona w ciągu około doby.

Co dzieje się bezpośrednio po zapłodnieniu

Po zapłodnieniu zygota nie zwiększa od razu znacząco swoich rozmiarów. Zamiast tego dzieli się na coraz mniejsze komórki znajdujące się wewnątrz osłonki przejrzystej.

Jednocześnie przesuwa się jajowodem w kierunku jamy macicy. Transport jest możliwy dzięki ruchowi rzęsek wyściełających jajowód oraz skurczom jego mięśniówki.

Pierwszy podział

Pierwszy podział zygoty rozpoczyna się zwykle po kilkudziesięciu godzinach. Z jednej komórki powstają dwie komórki potomne nazywane blastomerami.

Kolejne podziały zachodzą mniej więcej co kilkanaście godzin, choć tempo może różnić się między zarodkami.

Morula

Około trzeciego dnia rozwijający się zarodek może składać się z kilkunastu komórek i przyjmować postać moruli. Komórki zaczynają coraz ściślej do siebie przylegać i różnicować swoją pozycję.

Morula nadal znajduje się zwykle w jajowodzie albo zbliża się do jamy macicy.

Blastocysta

W kolejnych dniach między komórkami pojawia się przestrzeń wypełniona płynem. Powstaje blastocysta składająca się między innymi z węzła zarodkowego i zewnętrznej warstwy komórek.

Z węzła zarodkowego rozwijają się później struktury zarodka, natomiast komórki zewnętrzne uczestniczą w tworzeniu tkanek potrzebnych do implantacji i rozwoju łożyska.

Zapłodnienie a implantacja

Zapłodnienie i implantacja nie są tym samym procesem. Zapłodnienie następuje w jajowodzie, natomiast implantacja odbywa się w błonie śluzowej macicy.

Po dotarciu do jamy macicy blastocysta musi wydostać się z otaczającej ją osłonki przejrzystej. Proces ten nazywa się wykluwaniem. Następnie zarodek nawiązuje kontakt z endometrium i zaczyna się w nim zagłębiać.

Implantacja wymaga zarówno prawidłowo rozwijającej się blastocysty, jak i odpowiednio przygotowanej błony śluzowej macicy. Pomiędzy zarodkiem a endometrium zachodzi złożona wymiana sygnałów biologicznych.

Kiedy następuje implantacja

Początek implantacji przypada zwykle około szóstego lub siódmego dnia po zapłodnieniu. Nie jest to pojedyncza chwila, ale proces trwający przez pewien czas.

Termin może nieznacznie się różnić, ponieważ tempo rozwoju i transportu zarodka nie jest identyczne w każdej ciąży.

Rola progesteronu

Po owulacji pęknięty pęcherzyk jajnikowy przekształca się w ciałko żółte, które produkuje progesteron. Hormon ten pomaga utrzymać odpowiednią strukturę i ukrwienie błony śluzowej macicy.

Progesteron przygotowuje endometrium do przyjęcia zarodka i ogranicza wystąpienie miesiączki.

Czy można poczuć moment zapłodnienia

Samego połączenia plemnika z komórką jajową nie można świadomie poczuć. Proces zachodzi na poziomie mikroskopowym w jajowodzie i nie wywołuje specyficznych, natychmiastowych objawów.

Objawy odczuwane kilka godzin po współżyciu nie są wiarygodnym dowodem zapłodnienia. Nudności, zmęczenie, tkliwość piersi czy częstsze oddawanie moczu pojawiają się zwykle później i mogą mieć wiele innych przyczyn.

W pierwszych dniach po zapłodnieniu zarodek nie jest jeszcze połączony z krążeniem matki. Stężenie hormonu hCG zaczyna wzrastać dopiero w związku z implantacją i rozwojem tkanek trofoblastu.

Pierwsze możliwe objawy po zapłodnieniu

Nie istnieje zestaw objawów pozwalający pewnie stwierdzić, że nastąpiło zapłodnienie. Wiele kobiet nie odczuwa niczego szczególnego aż do spodziewanego terminu miesiączki albo uzyskania dodatniego wyniku testu.

Objawy, które mogą pojawiać się we wczesnej ciąży, to między innymi:

• brak spodziewanej miesiączki,
• tkliwość lub uczucie pełności piersi,
• zmęczenie,
• zwiększona senność,
• częstsze oddawanie moczu,
• zmiany apetytu,
• nadwrażliwość na zapachy,
• nudności,
• łagodne pobolewanie podbrzusza.

Żaden z tych symptomów nie jest swoisty. Podobne dolegliwości mogą wynikać ze zmian hormonalnych przed miesiączką, stresu, infekcji, przemęczenia lub zaburzeń przewodu pokarmowego.

Krwawienie implantacyjne

U części kobiet we wczesnym okresie może wystąpić niewielkie plamienie, które bywa określane jako krwawienie implantacyjne. Nie pojawia się ono jednak w każdej ciąży i nie pozwala potwierdzić zagnieżdżenia.

Plamienie we wczesnej ciąży może mieć różne przyczyny, między innymi zmiany w szyjce macicy, infekcję, podrażnienie po współżyciu, implantację, rozpoczynające się poronienie lub ciążę pozamaciczną.

Pilnej konsultacji wymagają zwłaszcza:

• silny lub jednostronny ból brzucha,
• obfite krwawienie,
• zawroty głowy,
• omdlenie,
• ból barku,
• nagłe osłabienie,
• bladość,
• dodatni test ciążowy połączony z nasilającym się bólem.

Takie objawy mogą wskazywać na ciążę pozamaciczną lub inne powikłanie.

Kiedy można wykonać test ciążowy

Test ciążowy nie wykrywa samego zapłodnienia. Wykrywa hormon hCG, którego ilość zaczyna rosnąć po rozpoczęciu implantacji.

Wykonanie testu bezpośrednio po stosunku nie ma wartości diagnostycznej. Nawet jeżeli doszło do zapłodnienia, organizm nie produkuje jeszcze wystarczającej ilości hCG.

Najbardziej wiarygodny wynik domowego testu uzyskuje się zwykle w terminie spodziewanej miesiączki lub później. Czułość testów różni się, dlatego należy stosować je zgodnie z instrukcją producenta.

Ujemny wynik wykonany zbyt wcześnie nie wyklucza ciąży. Jeżeli miesiączka nie występuje, test można powtórzyć po kilku dniach.

Test z moczu

Domowe testy wykrywają hCG w moczu. W bardzo wczesnym okresie najlepiej zastosować pierwszą poranną próbkę, ponieważ mocz jest wtedy zwykle bardziej skoncentrowany.

Wypicie dużej ilości płynów przed badaniem może rozcieńczyć mocz i zwiększyć ryzyko wyniku fałszywie ujemnego.

Badanie beta-hCG z krwi

Badanie laboratoryjne oznacza ilościowe stężenie beta-hCG we krwi. Może wykryć ciążę wcześniej niż typowy test domowy, ale również nie staje się dodatnie natychmiast po zapłodnieniu.

Pojedynczy wynik należy interpretować w odniesieniu do czasu od owulacji, objawów i ewentualnych wcześniejszych oznaczeń. W określonych sytuacjach lekarz zaleca ponowne badanie po około 48 godzinach.

Dlaczego zapłodnienie nie zawsze prowadzi do ciąży klinicznej

Połączenie plemnika z komórką jajową nie gwarantuje dalszego prawidłowego rozwoju. Zarodek musi się dzielić, dotrzeć do macicy, wydostać z osłonki i skutecznie zagnieździć w endometrium.

Nie wszystkie zapłodnione komórki osiągają stadium blastocysty. Część przestaje rozwijać się z powodu nieprawidłowości chromosomalnych lub zaburzeń procesów komórkowych. Inne blastocysty mogą nie zagnieździć się w błonie śluzowej macicy. Implantacja jest jednym z kluczowych i ograniczających etapów ludzkiego rozrodu.

Bardzo wczesne niepowodzenie może nastąpić przed spodziewaną miesiączką i pozostać niezauważone. Nie oznacza to, że dana osoba zrobiła coś nieprawidłowo. W wielu przypadkach przyczyną są losowe zaburzenia materiału genetycznego zarodka.

Ile wynosi szansa na zapłodnienie w jednym cyklu

Prawdopodobieństwo zależy od wieku, momentu współżycia, jakości nasienia, regularności owulacji, drożności jajowodów, stanu endometrium oraz ogólnego zdrowia obojga partnerów.

Nawet u zdrowej pary współżyjącej w okresie płodnym ciąża nie musi pojawić się w pierwszym cyklu. Naturalna płodność człowieka jest ograniczona, a skuteczne zapłodnienie i implantacja wymagają prawidłowego przebiegu wielu kolejnych etapów.

Szansa zmniejsza się wraz z wiekiem kobiety, szczególnie z powodu spadku liczby i jakości komórek jajowych. Wiek mężczyzny również może wpływać na parametry nasienia, choć zmiany zwykle mają inny przebieg i tempo.

Czynniki wpływające na zapłodnienie

Na płodność wpływają czynniki żeńskie, męskie i wspólne. Czasami przyczyna trudności dotyczy obojga partnerów, a niekiedy mimo przeprowadzonej diagnostyki nie udaje się wskazać jednego konkretnego problemu.

Wiek

Wiek kobiety jest jednym z najważniejszych czynników wpływających na szansę poczęcia. Wraz z upływem lat zmniejsza się rezerwa jajnikowa, a większy odsetek komórek jajowych może mieć nieprawidłowości chromosomalne.

Nie oznacza to, że po określonych urodzinach naturalne zapłodnienie staje się niemożliwe. Zmienia się jednak prawdopodobieństwo powodzenia w jednym cyklu oraz czas potrzebny na uzyskanie ciąży.

Zaburzenia owulacji

Brak owulacji lub jej nieregularne występowanie może być związane między innymi z:

• zespołem policystycznych jajników,
• zaburzeniami tarczycy,
• nadmiernym stężeniem prolaktyny,
• bardzo niską masą ciała,
• otyłością,
• intensywnym wysiłkiem,
• przewlekłym stresem,
• okresem okołomenopauzalnym,
• niewydolnością jajników.

Regularne krwawienia nie zawsze są równoznaczne z prawidłową owulacją, podobnie jak nieregularny cykl nie oznacza automatycznie całkowitego jej braku.

Niedrożność jajowodów

Jeżeli jajowody są niedrożne, plemniki mogą nie dotrzeć do komórki jajowej. Przy jednostronnej niedrożności naturalne zapłodnienie może nadal być możliwe, zależnie od funkcji drugiego jajowodu i jajników.

Niedrożność może być następstwem stanów zapalnych miednicy mniejszej, zakażeń przenoszonych drogą płciową, endometriozy, operacji lub wcześniejszej ciąży pozamacicznej.

Endometrioza

Endometrioza może wpływać na płodność poprzez wywoływanie stanu zapalnego, zrostów, zmian anatomicznych i zaburzeń funkcjonowania jajników lub jajowodów.

Nasilenie dolegliwości bólowych nie zawsze odpowiada stopniowi wpływu choroby na możliwość zajścia w ciążę.

Jakość nasienia

Do zapłodnienia potrzebne są plemniki o odpowiedniej liczbie, ruchliwości i budowie. Na parametry nasienia mogą wpływać między innymi infekcje, żylaki powrózka nasiennego, zaburzenia hormonalne, niektóre leki, choroby przewlekłe, palenie tytoniu, używanie substancji psychoaktywnych i ekspozycja na wysoką temperaturę.

Nieprawidłowy wynik pojedynczego badania nie zawsze oznacza trwałą niepłodność. Parametry nasienia mogą zmieniać się w czasie, dlatego lekarz może zalecić powtórzenie badania.

Masa ciała i sposób odżywiania

Zarówno znaczna niedowaga, jak i otyłość mogą zaburzać gospodarkę hormonalną oraz owulację. U mężczyzn otyłość może wiązać się ze zmianami hormonalnymi i pogorszeniem jakości nasienia.

Nie istnieje jeden produkt spożywczy gwarantujący zapłodnienie. Znaczenie ma całokształt sposobu żywienia, aktywność fizyczna, sen i leczenie istniejących chorób.

Palenie i alkohol

Palenie może niekorzystnie wpływać na płodność kobiet i mężczyzn oraz zwiększać ryzyko powikłań ciąży. Alkohol również nie jest uznawany za bezpieczny po rozpoczęciu ciąży.

Osobom planującym dziecko zaleca się przygotowanie zdrowotne przed poczęciem, obejmujące między innymi odstawienie papierosów, omówienie leków i rozpoczęcie przyjmowania kwasu foliowego.

Czy pozycja podczas stosunku wpływa na zapłodnienie

Nie ma mocnych dowodów, że określona pozycja seksualna znacząco zwiększa szansę poczęcia. Plemniki zdolne do ruchu zaczynają przemieszczać się w kierunku szyjki macicy niezależnie od ułożenia ciała.

Wypływanie części nasienia z pochwy po współżyciu jest zjawiskiem naturalnym i nie oznacza, że wszystkie plemniki zostały utracone. Część z nich może wcześniej przejść do śluzu szyjkowego.

Leżenie z nogami uniesionymi do góry, wykonywanie „świecy” czy pozostawanie przez długi czas bez ruchu nie jest konieczne do zapłodnienia.

Czy oddanie moczu po stosunku uniemożliwia zapłodnienie

Oddanie moczu nie wypłukuje plemników z macicy ani jajowodów, ponieważ mocz wydostaje się przez cewkę moczową, a nasienie znajduje się w pochwie. Są to odrębne otwory anatomiczne.

Oddanie moczu po stosunku bywa zalecane osobom podatnym na infekcje dróg moczowych, ponieważ może pomagać w usunięciu części bakterii z okolicy cewki. Nie jest jednak metodą antykoncepcji.

Czy kąpiel lub prysznic zapobiegają zapłodnieniu

Mycie zewnętrznych narządów płciowych po stosunku nie zapobiega ciąży. Plemniki mogą szybko dotrzeć do szyjki macicy, a woda nie usuwa ich z górnych dróg rodnych.

Irygacje pochwy również nie są skuteczną metodą antykoncepcji. Mogą natomiast zaburzać naturalną florę bakteryjną i zwiększać ryzyko infekcji.

Czy orgazm jest konieczny do zapłodnienia

Orgazm kobiety nie jest warunkiem koniecznym do naturalnego zapłodnienia. Ciąża może powstać niezależnie od jego wystąpienia.

Skurcze mięśni towarzyszące orgazmowi mogą wpływać na warunki w drogach rodnych, ale brak orgazmu nie blokuje przemieszczania się plemników.

Do zapłodnienia potrzebne jest natomiast dostanie się plemników do dróg rodnych w okresie, w którym obecna jest zdolna do zapłodnienia komórka jajowa.

Czy można zajść w ciążę podczas miesiączki

Prawdopodobieństwo jest zwykle mniejsze, ale ciąża po współżyciu w czasie krwawienia jest możliwa. Dotyczy to szczególnie osób z krótkimi lub nieregularnymi cyklami.

Jeżeli owulacja wystąpi niedługo po zakończeniu miesiączki, plemniki pochodzące ze stosunku podczas krwawienia mogą nadal pozostawać żywe. Ponadto nie każde krwawienie z dróg rodnych jest rzeczywistą miesiączką.

Kalendarzyk oparty wyłącznie na liczeniu dni bez dokładnej obserwacji płodności nie zapewnia pewnej ochrony przed ciążą.

Czy możliwe jest podwójne zapłodnienie

Jeżeli podczas jednej owulacji zostaną uwolnione dwie komórki jajowe i każda zostanie zapłodniona przez osobny plemnik, mogą powstać bliźnięta dwujajowe. Genetycznie są one podobne do zwykłego rodzeństwa, ale rozwijają się podczas tej samej ciąży.

Bliźnięta jednojajowe powstają natomiast z jednej zapłodnionej komórki jajowej, która na wczesnym etapie dzieli się na dwa rozwijające się organizmy.

Prawdopodobieństwo ciąży mnogiej wzrasta między innymi przy niektórych metodach leczenia niepłodności, zwłaszcza gdy dojrzewa kilka pęcherzyków lub transferuje się więcej niż jeden zarodek.

Zapłodnienie pozaustrojowe

Zapłodnienie pozaustrojowe, czyli in vitro, polega na połączeniu komórki jajowej z plemnikami w warunkach laboratoryjnych. Po uzyskaniu zarodka jest on hodowany przez kilka dni, a następnie może zostać przeniesiony do jamy macicy.

Metoda ta omija część przeszkód uniemożliwiających naturalne spotkanie gamet, między innymi obustronną niedrożność jajowodów.

Klasyczne IVF

W klasycznym zapłodnieniu pozaustrojowym przygotowane plemniki umieszcza się razem z pobranymi komórkami jajowymi. Jeden z plemników musi samodzielnie przeniknąć do komórki.

Po kilkunastu godzinach embriolodzy sprawdzają, czy widoczne są prawidłowe oznaki zapłodnienia. Zapłodniona komórka jest następnie obserwowana podczas dalszych podziałów.

ICSI

ICSI polega na wprowadzeniu pojedynczego plemnika bezpośrednio do komórki jajowej za pomocą mikroskopijnej igły. Metodę stosuje się między innymi przy znacznie pogorszonych parametrach nasienia, wcześniejszym braku zapłodnienia lub określonych wskazaniach klinicznych.

Wprowadzenie plemnika nie gwarantuje jednak prawidłowego zapłodnienia, rozwoju zarodka ani implantacji.

Inseminacja domaciczna

Inseminacja domaciczna nie jest zapłodnieniem pozaustrojowym. Przygotowane plemniki są wprowadzane do jamy macicy w pobliżu terminu owulacji, ale do właściwego połączenia gamet nadal musi dojść naturalnie w jajowodzie.

Ciąża pozamaciczna po zapłodnieniu

Ciąża pozamaciczna rozwija się wtedy, gdy zapłodniona komórka zagnieżdża się poza jamą macicy. Najczęściej dochodzi do implantacji w jajowodzie. Taka ciąża nie może rozwijać się prawidłowo i może stanowić zagrożenie dla zdrowia lub życia kobiety.

Do czynników zwiększających ryzyko należą między innymi:

• przebyta ciąża pozamaciczna,
• uszkodzenie lub niedrożność jajowodów,
• zapalenie narządów miednicy mniejszej,
• niektóre zabiegi w obrębie jajowodów,
• endometrioza,
• palenie tytoniu,
• leczenie niepłodności.

Każdy silny lub jednostronny ból podbrzusza przy dodatnim teście ciążowym wymaga oceny lekarskiej, szczególnie gdy towarzyszy mu krwawienie, omdlenie, zawroty głowy lub ból barku.

Jak oblicza się wiek ciąży

Wiek ciąży nie jest zwykle liczony od dnia zapłodnienia, ponieważ dokładny moment owulacji często pozostaje nieznany. W położnictwie liczenie rozpoczyna się od pierwszego dnia ostatniej miesiączki.

W chwili biologicznego zapłodnienia ciąża ma więc według sposobu położniczego zwykle około dwóch tygodni. Nie oznacza to, że zarodek rozwijał się przez ten czas. Jest to ustalona metoda ułatwiająca jednolite prowadzenie dokumentacji.

Termin porodu wyliczony na podstawie miesiączki może później zostać skorygowany na podstawie badania ultrasonograficznego, szczególnie gdy cykle są nieregularne lub data ostatniego krwawienia jest niepewna.

Jak przygotować organizm do zapłodnienia

Nie można zagwarantować zapłodnienia poprzez dietę, suplement czy określoną pozycję. Można jednak zadbać o stan zdrowia przed rozpoczęciem starań.

Ważne jest:

• przyjmowanie zalecanej dawki kwasu foliowego,
• zaprzestanie palenia,
• unikanie alkoholu po rozpoczęciu starań,
• omówienie przyjmowanych leków z lekarzem,
• wyrównanie chorób przewlekłych,
• uzupełnienie zalecanych szczepień,
• dbałość o sen i umiarkowaną aktywność,
• utrzymanie masy ciała możliwie bliskiej zdrowemu zakresowi,
• leczenie infekcji i zaburzeń hormonalnych.

Leków stosowanych przewlekle nie należy odstawiać samodzielnie. Czasami przerwanie terapii jest bardziej niebezpieczne niż jej kontynuowanie, dlatego decyzję powinien podjąć lekarz.

Jak często współżyć podczas starań

Dla wielu par praktycznym rozwiązaniem jest współżycie co dwa lub trzy dni przez cały cykl. Zmniejsza to ryzyko pominięcia owulacji, zwłaszcza gdy jej termin nie jest regularny.

Przy dokładniejszym wyznaczaniu dni płodnych można współżyć codziennie lub co drugi dzień w okresie poprzedzającym owulację i w jej pobliżu. Nie ma konieczności wielodniowej abstynencji w celu „nagromadzenia” plemników, chyba że lekarz zaleci inaczej przed konkretnym badaniem lub zabiegiem.

Zbyt restrykcyjne planowanie może powodować napięcie i zmniejszać satysfakcję seksualną. Długotrwały stres nie jest jedyną przyczyną niepłodności, ale może utrudniać regularne współżycie i pogarszać samopoczucie.

Kiedy rozpocząć diagnostykę niepłodności

Niepłodność jest rozpoznawana, gdy mimo regularnego współżycia bez zabezpieczenia ciąża nie pojawia się przez określony czas. Moment rozpoczęcia diagnostyki zależy przede wszystkim od wieku kobiety i obecności dodatkowych czynników ryzyka.

Nie należy czekać standardowego okresu, jeśli występują:

• bardzo nieregularne lub nieobecne miesiączki,
• podejrzenie braku owulacji,
• przebyte zapalenie miednicy mniejszej,
• endometrioza,
• operacje jajowodów lub jajników,
• wcześniejsza ciąża pozamaciczna,
• leczenie onkologiczne,
• znaczne nieprawidłowości nasienia,
• problemy z erekcją lub wytryskiem,
• nawracające poronienia.

Diagnostyka powinna obejmować oboje partnerów. Ocenia się między innymi owulację, budowę narządów rodnych, drożność jajowodów, rezerwę jajnikową oraz parametry nasienia.

Zapłodnienie a antykoncepcja awaryjna

Antykoncepcja awaryjna jest stosowana po niezabezpieczonym stosunku w celu zmniejszenia ryzyka ciąży. W zależności od metody działa przede wszystkim poprzez opóźnienie lub zahamowanie owulacji albo zapobieganie zapłodnieniu.

Nie jest przeznaczona do przerywania rozwijającej się ciąży. Jej skuteczność zależy od czasu zastosowania i momentu cyklu.

Po niezabezpieczonym stosunku nie należy czekać na objawy zapłodnienia, ponieważ takie objawy nie występują. W razie potrzeby trzeba możliwie szybko skontaktować się z farmaceutą lub lekarzem.

Zapłodnienie jako początek wieloetapowego procesu

Zapłodnienie jest pierwszym etapem rozwoju nowego organizmu, ale nie kończy procesu prowadzącego do ciąży. Po połączeniu komórki jajowej z plemnikiem musi nastąpić prawidłowy podział zygoty, rozwój moruli i blastocysty, transport jajowodem oraz implantacja w odpowiednio przygotowanym endometrium.

Do naturalnego zapłodnienia najczęściej dochodzi w jajowodzie w ciągu kilkunastu godzin po owulacji. Plemniki mogą jednak przetrwać w drogach rodnych nawet kilka dni, dlatego współżycie przed owulacją również może doprowadzić do poczęcia.

Momentu zapłodnienia nie można poczuć ani wiarygodnie rozpoznać na podstawie objawów. Domowy test ciążowy staje się użyteczny dopiero po implantacji, gdy stężenie hCG wzrośnie do wykrywalnego poziomu.

Zrozumienie przebiegu zapłodnienia pomaga realistycznie oceniać dni płodne, termin wykonania testu i czas potrzebny na uzyskanie ciąży. Pokazuje również, dlaczego nawet prawidłowo odbywająca się owulacja i współżycie w odpowiednim okresie nie zawsze prowadzą do ciąży już w pierwszym cyklu.